|
Azərbaycan Respublikası Qubadlı rayonu Bütün bunlardan əlavə, aşağıda göstərilən kənd təsərrüfatı məhsulları, mal-qara və texnika da erməni işğalçıları tərəfindən qarət olunmuşdur: Taxıl məhsulu: 7352 ton; Tütün məhsulu: 1556 ton; Bostan məhsulu: 80 ton; Kartof: 104 ton; Çuğundur: 30 ton; Yem məhsulları: 6670 ton; İribuynuzlu mal-qara: 7160 baş; Xırdabuynuzlu davar (qoyun və keçi): 27 231 baş; Traktorlar: 234 ədəd; Avtomobillər: 100 ədəd; Taxılyığan kombaynlar: 62 ədəd; Süfrə üzüm şərabı xammalı: 130 min dekalitr; Barama məhsulu: 14,4 ton. Eyni zamanda binalar, qurğular, çoxillik əkmələr, texnikalar, inventar və ehtiyat hissələri, eləcə də neft məhsulları qarət edilən əmlakların sırasına daxildir. Həmçinin işğaldan əvvəl rayon mərkəzini Əliquluuşağı, Həkəri (Zəngilan rayonu), Xanlıq, Əyin, Fərcan, Mirlər, Dəmirçilər, Hərtiz, Çərəli, Muradxanlı, Qaracallı, Eyvazlı və Yuxarı Mollu kəndləri ilə birləşdirən yeni asfalt və şosse yollar çəkilmiş, mövcud yollar isə genişləndirilmişdir. Xanlıq–Yuxarı Mollu, Ulaşlı–Mahrızlı, Qəzyan–Xocahan və digər kəndlərarası yollar yenidən qurulmuşdur. Qubadlı–Dondarlı, Sarıyataq–Padar, Qaralar–Mahrızlı, Teymur Müskənli–Balahəsənli və Mahmudlu–Hacılı körpüləri çay sahillərini birləşdirərək nəqliyyat əlaqəsini təmin etmişdir. Səngər dağının ərazisindəki Armudlu bağında pansionat inşa edilmişdir. Yerli əhali qəsəbə və kəndlərdə tikinti və abadlıq işlərini davam etdirmişdir. Qubadlı şəhəri Qarabağ yaylasının cənub-şərqində, Bazarçayın sahilində yerləşir. Şəhərdə 62 idarə və müəssisə fəaliyyət göstərmişdir. Burada asfalt zavodu, inkubator-quşçuluq fabriki, daş karxanası, texniki-təchizat idarəsi, tikiş fabriki, Azərbaycan "Neftqazavtomat" təcrübə zavodu və digər istehsal müəssisələri mövcud olmuşdur. Şəhər 1993-cü ildə Ermənistan silahlı dəstələri tərəfindən işğal olunmuşdur. Coğrafi mövqeyi və relyefi — Ərazinin geoloji quruluşunda əsasən Yura və Antropogen dövrlərinin çöküntüləri yayılmışdır. İqlimi əsasən mülayim-isti və quru subtropikdir. Orta temperatur yanvar ayında düzənlik ərazilərdə 1 dərəcə, dağlıq ərazilərdə isə -4 dərəcə (mətndə 4 dərəcə kimi qeyd olunub) təşkil edir, iyul ayında isə müvafiq olaraq 26 və 14 dərəcədir. İllik yağıntının miqdarı 400–600 millimetrdir. 1966-cı ildə burada dövlət yasaqlığı yaradılmışdır. Rayonda 13160 hektar meşə sahəsi vardır. Ərazinin səthi əsasən dağlıqdır və burada qəhvəyi dağ-meşə torpaqları yayılmışdır. Rayonun ərazisi Qarabağ silsiləsinin cənub-qərb hissəsinə (Topağac dağı – 2010 metr, Pirdağ – 1316 metr), Bərgüşad silsiləsinin şərq hissəsinə (Qartız dağı – 1277 metr) və Qarabağ yaylasının cənub-şərq hissəsinə (Qurbantəpə dağı – 1976 metr) daxildir. Qarabağ yaylasının cənub-şərq qurtaracağı olan Yazı düzü bu ərazidə 450 metr yüksəkliyədək enərək maili və dalğalı İncə düzünə keçir. Rayonun bir hissəsi aran olsa da, əsas hissəsi dağlıqdır və dağlıq ərazilər meşə örtüyü ilə örtülmüşdür. Rayonun Hərtiz və Səngər dağlarında müalicəvi əhəmiyyətli mineral bulaqlar yerləşir. Qubadlı Dövlət Təbiət Yasaqlığının bir hissəsi bu ərazidə yerləşmişdir və yasaqlıq Qubadlı rayonunun şimal, Laçın rayonunun isə cənub hissəsindəki dağ-bozqır sahələrini əhatə etmişdir. Rayon çaylar və mineral bulaqlarla zəngindir. Əsas çayları Araz çayı hövzəsinə daxil olan Bazarçay, Bərgüşad, Meydandərəsi və Həkəri çaylarıdır. Həkəri çayı 950 metr yüksəklikdə Şəlvə və Hoçazsu çaylarının qovuşmasından yaranır. Əsas çay kimi Şəlvə çayı qəbul edilmişdir və onun mənbəyi Mıxtökən silsiləsində, 2580 metr yüksəklikdə yerləşir. Çayın 15 qolu vardır. Rayon ərazisindən iki böyük dağ çayı — Həkəri və Bərgüşad çayları keçir. Həkəri çayı mənbəyini Kəlbəcər rayonundan götürür və Araz çayına qovuşana qədər bir çox dağ çayları ona birləşir. Bərgüşad çayının mənbəyi isə Ərikli dağlarından başlayır. Bərgüşad çayı suyunu dağ bulaqlarından süzülüb gələn Dəliçay, Şəki çayı, Sisian çayı, Taxtakörpü çayı, Daşlıdərə çayı, Bəxtiyarlı və Ağa çaylarından alır. Bərgüşad çayı da Həkəri çayı kimi Araz çayına tökülür. Hər iki çay rayonun Qaralar kəndinin yaxınlığında birləşir. Qubadlı rayonunun meşə örtüyündə İberiya palıdı və Qafqaz vələsi üstünlük təşkil edir. Burada kəskiniyli ardıc və qaratikan kolları geniş sahələrdə yayılmışdır. Quru daşlı yamaclarda saqqızağacı, dağdağan, şərq vələsi, adi göyrüş, İberiya ağcaqayını, qarağac, müxtəlif yemişan növləri və söyüdyarpaq armud ağacları kəskiniyli ardıcla birlikdə aşağı məhsuldarlıqlı seyrək meşəliklər yaradır, bəzən isə tək növdən ibarət ağaclıqlara da rast gəlinir. Seyrək ağaclıqlar arasında tək-tək və topa halında kserofit kollara da təsadüf olunur. Onların ən xarakterik növləri dəvəqıran, İberiya doqquzdonu, xırdameyvəli albalı, alça, jasmin, Pallas murdarçası və qaratikan kollarından ibarətdir. Ot örtüyü kserofit və yarımsəhra bitki növlərindən təşkil olunmuşdur. Ərazinin əsas bitki örtüyü kollu və seyrək meşəli çəmənlərdir. Ot örtüyü seyrəkdir və tərkibində yovşan, parentuçeliya, daşdayan, məryəmnoxudu, kəklikotu və tək-tək süpürgəotu bitir. Burada həmçinin dovşanalması, ardıc, zirinc və itburnu kollarına rast gəlinir. Dağ meşələrində fıstıq, palıd və vələs ağacları yayılmışdır. Bağırbəyli kəndi yaxınlığında onlarla iri çinar ağacı, Qoşabulaq dərəsində və Milanlı kəndi yaxınlığında isə iri qoz ağacları vardır. Bundan başqa, "Pir saqqız" saqqızağacı və Gödəklər kənd qəbiristanlığında 300 yaşlı "Qardaş saqqızlar" ağacları qeydə alınmışdır. Bu yasaqlığın yaradılmasının məqsədi həmin ərazilərin heyvanlar aləmini, xüsusilə burada məskunlaşmış məməli heyvan növlərini (cüyür, qaban) və quşları (qırqovul) qorumaqdır. Burada badam ağacları saqqızağacı, İberiya ağcaqayını, kəskiniyli ardıc və çoxmeyvəli ardıcla qarışıq ağaclıqlar yaradır. Bəzi sahələrdə ağaclıqda İberiya ağcaqayını üstünlük təşkil edir. Bir çox yerlərdə meşəaltı bitki örtüyü kimi topulqa kolu üstündür. Ərazidə qaban, qonur ayı, canavar, çaqqal, adi tülkü, cüyür, boz dovşan, porsuq, boz kəklik, qırqovul, turac, bildirçin və digər onurğalı heyvanlar yayılmışdır. Sürünənlər sinfi Aralıq dənizi tısbağası, bataqlıq tısbağası, müxtəlif növ kərtənkələlər, Qafqaz kələsi, koramal və müxtəlif ilan növləri ilə təmsil olunur. Ərazinin həşərat (cücü) faunası da zəngindir. Digər heyvan və quş növlərindən çöl donuzu, cüyür, vaşaq, süleysin, oxlu kirpi, müxtəlif qum sıçanları, qartal və leyləyə rast gəlinir. Rayonun meşələrində palıd, vələs, alma, armud, fındıq, əzgil, zoğal və yemişan ağacları yayılmışdır. Ərazi dağ çayları, şəlalələri, soyuq bulaqları, eləcə də əlik, xınalı kəklik, qırqovul, turac və göyərçin kimi canlıları ilə tanınır. Qubadlıda hələ istismar olunmamış böyük əqiq yatağı da mövcuddur. Paşa bulağı — Daş kitabədə Azərbaycan ərazisinin qurtaracağında, Yazı yaylasının qərb yamacındakı Paşa bulağının 1885-ci ildə tikildiyi göstərilmişdir. Suyunun keyfiyyətinə görə nadir sayılan bu bulaq əsasən tərəkəmə-elatlar və Əliquluuşağı kəndinin Ermənistanla həmsərhəd ərazisində yerləşən 1000 hektara yaxın əkin sahəsində əkin-biçin mövsümü üçün inşa edilmişdir (Paşa Nəcəf oğlu kəndin yüzbaşısı olmuşdur). İşıqlı kəndi — İşıqlı kəndi Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun inzibati ərazi vahidində yerləşən kənddir. Kənd Həkəri çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Keçmiş adı Ciyciyi olmuşdur. Zəngilan rayonunda da Ciyciyi dərəsi adlı yer qeydə alınmışdır. Kənd sonralar Şeyx Şərif adlı şəxsin adı ilə Şıxlı adlanmış, daha sonra tələffüzdə İşıqlı formasına düşmüşdür. 1937-ci ildə yaxınlığındakı Binədərəsi, Damlanıc və Narcaq kəndləri də bu kəndə birləşdirilmiş və kəndin ərazisi xeyli böyümüşdür. Kəndin ərazisindəki köhnə qəbiristanlıq Şeyx Şərif qəbiristanlığı adlanır. Məşədi Allahverdi bulağı — Bulaq 1834-cü ildə kəndin tanınmış şəxslərindən olan Məşədi Allahverdi tərəfindən tikilmişdir. İki çömçəli və iki daş çəni olan bu bulağın üzərindəki tağbənd örtük son vaxtlara qədər qorunub saxlanılmışdır. Daş kitabədə həm bulağı tikdirən şəxsin adı, həm də tikilmə tarixi qeyd olunmuşdur. Həmin Məşədi Allahverdinin oğlu Əmrah yüzbaşı haqqında Nəzər Heydərovun kitabında geniş məlumat verilmişdir. Harami qəbiristanlığı — Kənd ərazisinin Ermənistanla sərhəd hissəsində, Qubadlı–Gorus yolunun üzərində yerləşir. Keçən əsrin 50-ci illərinin əvvəlində folklorşünas alimlər Məmmədhüseyn Təhmasib və Əhliman Axundovdan ibarət ekspedisiya qəbirüstü abidələri oxuyaraq onların XIX əsrin əvvəllərinə aid olduğunu müəyyən etmişdir. Abidələrin üzərində 1812-ci il tarixi oxunmuşdur. Həmin ekspedisiyanın təqdimatı əsasında bu abidələr Nazirlər Sovetinin inventar siyahısına salınmış və onların qorunması üçün xüsusi plakatlar kənddəki kolxoza göndərilmişdir. Qalaça — Kəndin ətrafındakı təpələrdən ən yaxınının üzərində, kənddən təxminən 150 metr hündürlükdə əsası bərk əhəngdaşından ibarət olan qalaçanın qalıqları işğala qədər mövcud olmuşdur. Bu istehkam xarakterli tikililər kəndi əhatə edən bir neçə təpənin üzərində yerləşmişdir. Yaşlı sakinlərin ifadələrinə əsasən, həmin istehkamların yerləşdiyi sahədən 1918–1919-cu illərdə, eləcə də 1988–1993-cü illərdə Ermənistan tərəfindən edilən təcavüzün dəf edilməsində səngər kimi istifadə olunmuşdur. Cavanşir türbəsi — Yazı düzündə kiçik bir təpənin üzərində qədim qəbiristanlıq yerləşir. Yaşlı əhali bu qəbiristanlığın ortasında 1941–1945-ci illər müharibəsi dövrünədək hündür bir türbənin olduğunu xatırlayır. Bu türbə el arasında Cavanşir Ata günbəzi adlanır. Günbəz 1941–1945-ci illər müharibəsi dövründə hərbi geyimli şəxslər tərəfindən türbə yaxınlığında qoyulmuş geodeziya nişanına mane olması bəhanəsi ilə dağıdılmışdır. Yerli əhali arasında yayılan rəvayətə görə, Cavanşir Ata türbəsi və onun ətrafındakı qəbiristanlıq Sünik knyazlığının tabe etdirilməsi zamanı həlak olan Alban döyüşçülərinə məxsusdur. Kütləvi informasiya vasitələri haqqında məlumat — 1937-ci ildən etibarən rayonda əvvəlcə "İrəli", sonra isə "Kolxozçu" adları ilə rayon qəzeti nəşr edilmişdir. 1964-cü ildən etibarən həmin qəzet "Avanqard", daha sonrakı dövrdə isə "Bərgüşad" adı ilə nəşr olunmuşdur. İşğaldan əvvəl qəzetin ayrıca mətbəəsi fəaliyyət göstərmişdir. 1964-cü ildən rayonda mərkəzləşmiş yerli radio qovşağı fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan Televiziyasının ötürücü stansiyalar şəbəkəsinə daxil olan bir ötürücü stansiya mövcud olmuşdur. Rayon əhalisi Mərkəzi televiziyanın verilişlərinə baxa bilirdi. Qubadlı rayonunun işğalından sonra müəyyən müddət nəşri dayanan "Bərgüşad" qəzetinin fəaliyyəti 2004-cü ildə yenidən bərpa edilmişdir. Hazırda qəzetin redaksiyası Sumqayıt şəhərində yerləşir. Qəzetin səhifələrində ölkədə və rayonda aparılan quruculuq işləri, məcburi köçkünlərin həyatı, sosial-məişət qayğıları və digər məsələlər vaxtaşırı işıqlandırılır. Mədəni abidələri — Qubadlı Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 1980-ci il mayın 6-da fəaliyyətə başlamışdır. Muzey fəaliyyətə başladığı dövrdən 1993-cü ilə qədər burada 5 mindən artıq eksponat qorunub saxlanılmışdır. Bunların sırasında qədim dövrlərə aid qılınc, xəncər, mis əşyalar, saxsı qablar, təbiət, fauna və floraya aid nadir nümunələr, eləcə də Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarına aid əşyalar var idi. Muzeydə həmçinin görkəmli yazıçılar, elm, mədəniyyət və incəsənət xadimlərinə aid guşə fəaliyyət göstərmiş, bu guşədə həmin şəxslərə aid əsərlər və şəxsi əşyalar sərgilənmişdir. Bundan əlavə, muzeydə xalq qəhrəmanları Qaçaq Nəbi və Həcərə aid əşyalar, onların qəhrəmanlıqlarını əks etdirən rəsm əsərləri də qorunub saxlanılmışdır. Rayon ərazisindəki tarixi və memarlıq abidələri aşağıdakılardır: IV əsr: Əliquluuşağı kəndində və Gavur dərəsində yerləşən mağara-ibadətgahlar; V əsr: Əliquluuşağı kəndində Göyqala və Muradxanlı kəndi yaxınlığında Qalalı qalası; XIV əsr: Dəmirçilər kəndində iki türbə və Yazı düzündə Cavanşir türbəsi; XVII əsr: Gürcülü kəndində yerləşən türbə; XVIII əsr: Xocamsaxlı kəndində yerləşən türbə; XIX əsr: Dəmirçilər və Dondarlı kəndlərindəki məscidlər, Əliquluuşağı kəndindəki bulaq və 1867-ci ildə inşa edilmiş Laləzar körpüsü. Bu abidələr Qubadlıda qədim dövrlərdən elm, mədəniyyət və ibadət mərkəzlərinin mövcud olduğunu göstərir. 1993-cü ildə rayon Ermənistan silahlı dəstələri tərəfindən işğal edildikdə muzeydəki bütün maddi-mədəniyyət nümunələri, eləcə də Hacı Bədəl körpüsü, Laləzar körpüsü və Əyin, Yusifbəyli, Seytas, Qarağaclı, Xocamsaxlı kəndlərindəki digər tarixi abidələr işğal zonasında qalmışdır və onların sonrakı taleyi məlum deyildir. İşğaldan sonra Qubadlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 1998-ci ildə fəaliyyətini bərpa edərək Sumqayıt şəhərindəki "28 May" Mədəniyyət Evində fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Hazırda muzeydə 673 növ eksponat qorunub saxlanılır. Bunlara mis və saxsı qablar, məişət əşyaları (cəhrə, həvə, kirkid və digər alətlər) daxildir. Muzeydə həmçinin əslən Qubadlıdan olan yazıçıların, elm və mədəniyyət xadimlərinin kitabları nümayiş etdirilir. Burada xalq qəhrəmanı Qaçaq Nəbiyə və Azərbaycanın Milli Qəhrəmanlarına aid guşə də fəaliyyət göstərir. Muzeydə Ümummilli lider Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini əks etdirən xüsusi guşə yaradılmışdır. Bu guşədə müxtəlif dövrlərdə Heydər Əliyevlə görüşmüş rayon sakinlərinin xatirələri və həmin görüşləri əks etdirən fotoşəkillər toplanmışdır. Mağaralar — Qubadlı rayonunun ərazisində qədim insanların yaşadığı onlarla mağara (kaha) mövcud olmuşdur. Aşağı Mollu kəndində 9, Əliquluuşağı kəndində 5, Həmzəli kəndində isə 9 qədim insan məskəni olmuş kaha (mağara) dövrümüzə qədər qalmışdır. Xanlıq, Çaytumas, Yusifbəyli, Məlikəhmədli, Məzrə və digər kəndlərdə də qədim yaşayış məskənləri vardır. "Gavur dərəsi" adlanan ərazidə IV əsrə aid mağara yerləşir. Mağara-ibadətgah — Bu ibadətgah kəndin şimal tərəfində, qranitli konqlomerat qayalıqda yonularaq inşa edilmiş mağaradır. Tikilinin daxilində ibadətə gələn insanların toplaşdığı salon, qarşı tərəfdə isə hündürlüyü təxminən 1 metr olan səhnə hissəsi yerləşmişdir. Səhnənin ortasında həmin qayanın özündən yonulmuş və oturacağı əvəz edən iki şaquli çıxıntı, 10 metrə çatan tavan səviyyəsində isə qayadan oyulmuş iki pəncərə və giriş qapısı mövcud olmuşdur. Abidənin dəqiq tikilmə tarixi haqqında məlumat yoxdur, lakin qədimliyinə görə onun Qafqaz Albaniyası dövrünə aid abidələrdən biri olduğu ehtimal edilir. Memarlıq abidələri: Göy qala – V əsr, Əliquluuşağı kəndi; Laləzar körpüsü – 1867-ci il, Əliquluuşağı kəndi; Türbə – XVII əsr (Gürcülü kəndi), XVIII əsr (Xocamusaxlı kəndi, Boyunəgər kəndi); 1 və 2 nömrəli türbə – XIV əsr, Dəmirçilər kəndi; Bulaq – XIX əsr (Əliquluuşağı kəndi, Dəmirçilər kəndi); "Qalalı" qalası – Əliquluuşağı kəndi, Xocamusaxlı kəndi; "Qalalı" qalası (yeraltı keçidlə) – V əsr, Muradxanlı kəndi; Şirin bulaq – Məmər kəndi; Mədət bulağı – XIX əsr, Mahmudlu kəndi; Məscid – XIX əsr (Dəmirçilər kəndi, Dondarlı kəndi, Mahrızlı kəndi), XVIII əsr (Yusifbəyli kəndi, Mollalı kəndi, Mirlər kəndi, Məmər kəndi); Hacı Bədəl körpüsü – Dondarlı kəndi; Cavanşirin türbəsi – XIV əsr, Yazı düzü; Məscidin qalıqları – XV–XVI əsrlər, Xələc kəndi; Məbəd – Məzrə kəndi; Körpü – XIX əsr, Mahmudlu kəndi; Daş qoyun fiquru – XV əsr, Mahmudlu kəndi; Daş sandıq – IX–X əsrlər, Məmər kəndi. 1993-cü il avqustun 31-də Qubadlı rayonu Ermənistan silahlı dəstələri tərəfindən işğal edildikdən sonra rayonun işğal olunmuş əraziləri, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri tamamilə dağıdılmış, zəngin təbii sərvətləri isə talan edilmişdir. Bu məqalənin hazırlanmasında Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları, "Qarabağ Yaddaş" kitabı, Bakı: "MHS-poliqraf" 2010, Akif Muradverdiyev. "Zəngəzur. Tariximizin yaddaşı" Bakı: "Xəzər" 2007 (səh. 435–465), Qərib Məmmədov, Elman Yusifov, Mahmud Xəlilov, Vüqar Kərimov. "Azərbaycan: Ekoturizm Potensialı" II cild (Bakı: "Şərq-Qərb" nəşriyyatı, 2015), və wikipedia Qarabağ, tarix.info, nkpi.az, kayzen, erməni vandalizmi, virtual Karabakh, qubadli-ih.gov.az internet resurslarından istifadə edilmişdir.
K. Ələkbərli |
|
|
| |
| Baxılıb: 1235 | |
| Ümumi Şərhlər: 0 | |