|
Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl rayonu Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-dən erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal olunmuşdur. Rayon Azərbaycan Respublikasının cənubunda, Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərqində və Qarabağ silsiləsində yerləşir. Araz çayının sol sahilində yerləşən rayon cənubdan İran İslam Respublikası, cənub-qərbdən Zəngilan, qərbdən Qubadlı, şimaldan Xocavənd, şərqdən isə Füzuli rayonları ilə həmsərhəddir. Cəbrayıl rayonu ilə Bakı şəhəri arasındakı məsafə 338 kilometrdir. Rayonun ərazisi 1050 km², əhalisi isə 76 600 nəfərdir. Rayonda 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənd olmaqla ümumilikdə 97 yaşayış məntəqəsi yerləşir. Rayonun inzibati mərkəzi Cəbrayıl şəhəridir. Cəbrayıl şəhəri 1993-cü il avqustun 23-də işğal edilmiş və tamamilə dağıdılmışdır. 1873-cü ildə Tiflisdə nəşr olunan “Qafqaz” qəzetinin əməkdaşı H.Kokçayev yazırdı ki, “Cəbrayıl” tatar sözüdür və rus dilində “Qavril” kimi səslənir. XIX əsrdə rus qafqazşünası K.Qan da bu fikri təsdiqləyərək bildirir ki, bu ad islam dini ilə daha çox bağlıdır. 1876-cı ildə Azərbaycana ikinci dəfə gələn H.Kokçayev etnoqrafik məlumatlara əsaslanaraq əvvəlkindən fərqli fikir irəli sürür və Cəbrayılı tarixi şəxs adlandırır. O yazır ki, Cəbrayıl keçmiş zamanlarda yaşamış Soltan Əhməd adlı hökmdarın yaxın adamlarından biri olmuşdur. Ziyarət dağından Araz çayına qədər uzanan torpaqlar məhz Cəbrayıla və onun qohumlarına məxsus idi. Digər bir məlumata görə, Cəbrayıl toponimi islamda və təkallahlı dinlərdə Allaha ən yaxın mələk olan Cəbrayılın adı ilə bağlıdır. “Cəbrayıl” sözü ərəb dilindən tərcümədə “Allahın qulu” mənasını verir. Cəbrayıl rayonu onlarla tarixi abidənin yerləşdiyi ərazidir. 1930-cu il avqustun 8-də mərkəzi Cəbrayıl kəndi olmaqla inzibati rayon statusu almışdır. 1963-cü il yanvarın 4-də rayon ləğv edilərək Füzuli rayonunun tərkibinə verilmiş, 1964-cü il iyunun 17-də isə yenidən rayon statusu bərpa edilmişdir. 1993-cü il avqustun 25-də rayon erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal edilmişdir. İşğal nəticəsində rayona 13,928 milyard ABŞ dolları məbləğində maddi ziyan dəymişdir. Cəbrayıldan olan məcburi köçkünlər Azərbaycanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində, o cümlədən çadır düşərgələrində, yük vaqonlarında və yataqxanalarda məskunlaşmışdır. Rayonun tarixçəsi — Qarabağın gözəl yerlərindən biri olan Cəbrayıl buz bulaqları, zümrüd meşələri, əzəmətli dağları və zəngin tarixi-mədəni abidələri ilə seçilir. Azərbaycanda eramızın I əsrindən yaradılmış kəhriz şəbəkəsindən Cəbrayılda daha geniş istifadə olunurdu. Respublikada mövcud olan 813 kəhrizin 118-i Cəbrayıl rayonunun payına düşür. Cəbrayıl rayonunun əhalisi arasında bu ərazinin öz adını VIII əsrdə yaşamış Cəbrayıl atanın adından alması ilə bağlı fikirlər var. Rayondakı saysız-hesabsız abidələrin, mağaraların, qalaların, bürclərin və məbədlərin qalıqları bu ərazinin daha qədim tarixə malik olduğunu göstərir. Cəbrayıl kəndinin əsasını qoymuş Cəbrayıl ata VIII əsrdə yaşamış Sultan Əhməd adlı hökmdarın yaxın adamlarından biri olmuşdur. Ziyarət dağından Araz çayına qədər uzanan torpaqlar Cəbrayıl ataya və onun övladlarına məxsus idi. Cəbrayılın “ağa”, “müqəddəs şəxs” və “ata” adlandırılması onun bu ərazilərin çox nüfuzlu şəxsi, doğma elini sevən, övladlarına və tələbələrinə doğru yol göstərən xeyirxah ağsaqqal olduğunu sübut edir. Bu səbəblərə görə Cəbrayıl ata ümumi qəbiristanlıqda deyil, o dövrün adətinə uyğun olaraq özünə məxsus torpaqların ən yuxarı hissəsində, Alpaşa dağının hündür bir yerində ayrıca dəfn olunmuşdur. Cəbrayıl kəndinin şimalında yerləşən və “Cəbrayıl ata” adı ilə tanınan bu məqbərənin uzunluğu 4,5 metr, eni 2,4 metr, hündürlüyü isə 1,8 metrdir. Məqbərədəki məzar və qədim yaşayış yerlərinin izləri indiyə qədər qalmaqdadır. Tarixi mənbələrdə Cəbrayıl atanın Mirzəcan, Yarəhməd, Şahvələd, Bünyad, Qurban, Xubyar, Hasan və başqa adlı oğlanlarının olduğu göstərilir. Sonralar onun adından Cəbrayıllı tayfası formalaşmışdır. Tarixi və memarlıq abidələri — İşğaldan əvvəl Cəbrayıl rayonunun ərazisində çoxsaylı arxeoloji, dini və memarlıq abidələri mövcud olmuşdur: Arxeoloji abidələr: Dağtumas kəndi yaxınlığında yerləşən XIII-XVI əsrlərə aid "Divlər sarayı" mağarası, XIV əsrə aid Şıxlar kəndindəki "Dairəvi" türbə və "Şıxbaba" türbəsi, Xubyarlı kəndindəki XVI əsrə aid "Dairəvi" səkkizguşəli türbələr, Qalacıq kəndindəki "Məscid təpəsi", "Canqulu" və "Qumtəpə" kurqanları, Tatar kəndi yaxınlığındakı Qızılqaya dağındakı Sigeon tikintisi, Şıxlar kəndi yaxınlığındakı "Şəhərcik qalıqları", “Cəbrayıl ata” məqbərəsi, "Qışlaq yerləri", Diridağdakı Mazannənə və Mərmər nənə məqbərələri; Tarixi-dini və memarlıq nümunələri: Dağtumas kəndindəki "Başıkəsik gümbəz", Sirik kəndindəki "Qala", Diridağdakı "Qız qalası", Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, rayon mərkəzindəki "Sultan Məcid (Allahverdi) hamamı". Rayonun köhnə qəbiristanlığındakı türbə və məqbərələr nəsildən-nəslə ötürülən canlı tarixdir. Ərazidəki çoxlu yazılı abidələr arasında Ağoğlandakı Orxon yazılı abidəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Köhnə qəbiristanlıqda qədim yazılar həkk olunmuş bir lövhə parçası aşkar edilmişdir. Həmin yerdə, yolun kənarında yerləşən iki başdaşının yuxarı hissəsində dağ keçiləri və Qobustan qayaüstü təsvirlərini xatırladan müxtəlif tamqalar həkk olunmuşdur. Cəbrayıl ətrafında müxtəlif formalı qəbirdaşları vardır və onlardan qoç heykəli formasında olan ikisi Azərbaycanın digər dağətəyi rayonlarındakı abidələrlə oxşardır. Siyasi və inzibati tarix — Cəbrayıl ərazisi müxtəlif dövrlərdə bir sıra imperiya və dövlətlərin tərkibində olmuşdur: Eramızdan əvvəl IV-III əsrlərdə Əhəmənilər imperiyasının, III-V əsrlərdə isə Sasanilər imperiyasının tərkibinə qatılmışdır. Xalq narazılıqlarından çəkinən Sasanilər sonradan Albaniyaya müstəqillik vermişdir; Albaniya dövründə ərazi Pazkank, Əhristan və Dizak mahallarının tərkibinə daxil olmuş, VII əsrin ortalarında isə Əməvilər xilafətinə birləşdirilmişdir. Babəkin başçılıq etdiyi dövrdə və ondan sonrakı illərdə Cəbrayıl ərəb istilaçılarına qarşı mübarizənin əsas dayaq məntəqələrindən biri olmuşdur; Ərazi 971-1086-cı illərdə Şəddadilərin, 1250-ci illərdən monqolların, XIII-XIV əsrlərdə Hülakülərin (Humanilərin), 1387-ci ildən Teymurilərin, 1412-ci ildən Qaraqoyunluların, 1478-ci ildən Ağqoyunluların, 1501-ci ildən isə Səfəvilərin hakimiyyəti altında olmuşdur; XVIII əsrin ikinci yarısından XIX əsrin əvvəllərinə qədər Qarabağ xanlığının tərkibində yer almışdır. Rusiya imperiyası dövründə inzibati bölgü dəyişiklikləri nəticəsində Cəbrayıl 1841-ci ildə mərkəzi Şamaxı şəhəri olan Xəzər vilayətinin, 1846-cı ildə isə Şuşa qəzasının tabeliyinə verilmişdir. 1873-cü ildə Cəbrayıl və ətraf ərazilər Şuşa qəzasından ayrılaraq Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının tərkibində müstəqil Cəbrayıl qəzası yaradılmışdır. Həmin dövrdə qəzanın ərazisi 66,3 min km², əhalisi isə 66 360 nəfər olmuşdur. Bu qəza indiki Füzuli, Xocavənd, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının ərazilərini əhatə edirdi. XIX əsrin ikinci yarısında və XX əsrin əvvəllərində Cəbrayıl kəndinə yerli əhali arasında "Qraxdın" da deyilirdi. Bir versiyaya görə, bu ad 1831-ci ildə rayonun Daşkəsən kəndində "Karantin" idarəsinin yaradılması və 1848-ci ildə Cəbrayıl kəndinə köçürülməsi ilə bağlıdır, çünki yerli əhali "karantin" sözünü "qraxdın" kimi tələffüz edirdi. Digər mənbələrə görə isə bu ad XVIII əsrdə Nadir şahın dövründə Azərbaycana köçmüş Cəlair türk qəbiləsinə mənsub Qıraqlı-Qıraxlı nəslinin adı ilə bağlıdır. Əhali və qədim yaşayış məskənləri — Orta əsr mənbələrində Şahsevən, Cavanşir, Əfşar tayfaları ilə yanaşı, Cəbrayıllı tayfasının da adı çəkilir. Rusiya imperiyası vergi toplamaq məqsədilə 1823-cü ildə əhalinin siyahıyaalınmasını apararkən Cəbrayıllı tayfasında 17 tirə, 443 ev və 2200 nəfər əhali qeydə almışdır. İran tarixçisi Həmdullah Qəzvininin (XIII-XIV əsrlər), eləcə də Azərbaycan tarixçiləri Abbasqulu ağa Bakıxanov, Əhməd bəy Cavanşir, Mirzə Camal Cavanşir və Mirzə Adıgözəl bəyin əsərlərində Cəbrayılın tarixi keçmişi haqqında qiymətli məlumatlar yer alır. Alimlərin fikrincə, Cəbrayıl ərazisi ibtidai insanın formalaşdığı qədim yaşayış məskənlərindən biri olmuşdur. Tarixi Cəbrayıl qəzası ərazisində yerləşən məşhur Azıx mağarası və Dağtumas kəndi yaxınlığındakı “Nəfəsli dərə” adlanan ərazidə yerləşən “Divlər sarayı” mağarası burada qədim insanların yaşadığını təsdiqləyir. Tədqiqatçıların fikrincə, Azıx mağarasında yaşayan qədim insanlarla “Divlər sarayı”nda yaşayan insanlar arasında əlaqələrin olması istisna edilmir. Rayonun Diridağ zonası, Ziyarət və Gordubaba dağ əraziləri zəngin bitki örtüyünə malik olduğu üçün yaşayış üçün çox əlverişli olmuşdur. Diridağın cənub ətəklərində, Arazboyu zolaqlarda və Qız qalası yaxınlığında XX əsrin əvvəllərinə qədər sıx meşələr mövcud olmuşdur. Ehtimal edilir ki, dağın "Diri" adlandırılması da burada insan yaşaması üçün bütün təbii şəraitin olması ilə bağlıdır. Tarixi abidələr və infrastrukturun inkişafı — Cəbrayıl rayonunun Dağtumas kəndində yerləşən və XIII-XIV əsrlərə aid edilən sərdabə üstü açıq olduğuna görə “Başıkəsik gümbəz” adlanırdı. Abidənin hündürlüyü 12 metr, diametri isə 5 metr idi. İşğaldan əvvəl bərpa edilmiş bu gümbəzin divarları erməni silahlı dəstələri tərəfindən bir neçə yerdən dağıdılmışdır. 1876-cı ildə Cəbrayılda ilk rus məktəbi, 1912-ci ildə isə qızlar məktəbi açılmışdır. XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Rusiya-İran dəmir yolu xəttinin Cəbrayıl ərazisindən keçən hissəsi inşa edilmişdir. 1905-1918-ci illərdə qəza Qaryagin qəzası adlandırılmışdır. Rayon mərkəzində bir vaxtlar “Dəyirman dərəsi” kimi tanınan boş ərazi 1980-ci illərdə geniş yaşayış massivinə çevrilmişdi. Yaşı əsrlərlə ölçülən Xan çinar ağacı rayonun simvolu hesab olunurdu. Sosial-iqtisadi və mədəni vəziyyət — Rayonda zəngin eksponatlara malik tarix-diyarşünaslıq muzeyi fəaliyyət göstərirdi. Səhiyyə sistemi 210 çarpayılıq mərkəzi xəstəxanadan, ümumi tutumu 245 çarpayı olan kənd xəstəxanalarından, eləcə də Dağtumas, Quycaq və Balyand kəndlərindəki tibb müəssisələrindən ibarət idi. Rayon əhalisinə ümumilikdə 11 həkim və 52 feldşer-mama məntəqəsi xidmət göstərirdi. Əhalinin əsas məşğuliyyəti və gəlir mənbəyi kənd təsərrüfatı idi. Rayon mərkəzini kəndlərlə birləşdirən bütün yollar asfaltlanmışdı. Əhalinin rifah səviyyəsi yüksək idi və hər 5-10 nəfərdən birinin şəxsi minik avtomobili var idi. Rayonda elmə və təhsilə maraq böyük idi və yerli alimlərlə ziyalıların elmi ənənələri davam etdirilirdi. 1988-ci ildən etibarən bölgədə vəziyyət gərginləşməyə başladı. Həmin dövrdə Cəbrayıl rayonunun ərazisində ermənilərin yaşadığı iki kənd (Hərəkül və Banazur) mövcud idi. İşğal prosesi və nəticələri — Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Cəbrayıl əhalisi uzun müddət erməni silahlı dəstələrinə qarşı mübarizə aparmışdır. İşğala qədər rayon ərazisi tam mühafizə olunmuşdur. Hətta rayon polis işçilərinin və yerli əhalinin iştirakı ilə Azərbaycan Ordusu qonşu Xocavənd rayonunun Cəbrayılla həmsərhəd 15 kəndini erməni silahlı dəstələrindən azad etmişdir. Bu kəndlərin bəzilərində Ermənistandan etnik mənsubiyyətinə görə deportasiya edilmiş azərbaycanlılar yerləşdirilmişdi. Gəncə qiyamı nəticəsində Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyəti zəifləmiş və ordu daxilində siyasi qarşıdurmalar yaranmışdır. Bunun nəticəsində Ağdam rayonu işğal olunmuş, Cəbrayıl və Füzuli rayonlarının işğalı üçün şərait yaranmışdır. 1993-cü ilin avqust ayında rayon ərazisində fövqəladə vəziyyət elan edilmişdir. Erməni silahlı dəstələri Azərbaycan Ordusunun 1992-ci ilin yayında azad etdiyi Xocavənd rayonunun kəndlərini yenidən ələ keçirərək Cəbrayıl şəhərinə yaxınlaşmışdır. Avqust ayı boyu Cəbrayıl şəhəri güclü atəşə tutulmuş, atılan "Qrad" mərmiləri şəhərin bir çox yerlərinə ciddi ziyan vurmuş və mülki əhali arasında tələfat olmuşdur. 1993-cü il avqustun 15-də erməni silahlı dəstələri Cəbrayıl şəhəri yaxınlığındakı Daşbaşı yüksəkliyini ələ keçirmiş, orada keşik çəkən 23 cəbrayıllı gənci öldürmüş və onların meyitlərini tanınmaz hala salmışdır. 1993-cü il avqustun 18-də erməni silahlı dəstələri şəhəri mühasirəyə almışdır. Yerli özünümüdafiə qüvvələrinin və Zəngilan rayonundan köməyə gələn dəstələrin güclü müqavimətinə baxmayaraq, Cəbrayıl şəhəri 1993-cü il avqustun 23-də işğal olunmuşdur. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayıl rayonu ümumilikdə 400 nəfərə yaxın şəhid vermişdir. 1994-cü il Horadiz əməliyyatı zamanı Azərbaycan Ordusu şəhər mərkəzi və Xudafərin körpüsü istiqamətində irəliləsə də, Cəbrayılın yalnız Cocuq Mərcanlı kəndi azad edilmişdir. 2016-cı il aprelin 2-də baş verən Dördgünlük müharibə zamanı isə Cocuq Mərcanlı kəndi yaxınlığında yerləşən Lələtəpə yüksəkliyi Azərbaycan Ordusu tərəfindən erməni silahlı dəstələrindən azad edilmişdir. İnzibati ərazi bölgüsü və yaşayış məntəqələri — Cəbrayıl rayonu 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənddən ibarətdir. Rayona Cəbrayıl şəhəri, Qumlaq, Xələfli, Xudafərin, Mahmudlu qəsəbələri və Yarəhmədli, Xudaverdili, Qurbantəpə, Şahvələdli, Xubyarlı, İmambağı, Horovlu, Çapand, Safarşa, Çərəkən, Papı, Əfəndilər, Balyand, Qaracallı, Doşulu, Süleymanlı, Daşkəsən, Qışlaq, Quycaq, Şəybəy, Nüzgar, Şahvəlli, Niyazqullar, Tinli, Qovşudlu, Hacı İsaqlı, Qoşabulaq, Şükürbəyli, Şıxalıağalı, Fuğanlı, Dəcəl, Əmirvarlı, Sarıcallı, Məzrə, Yuxarı Məzrə, Soltanlı, Keçəl Məmmədli, Yanarxac, Alıkeyxalı, Maşanlı, Hasanlı, Mehdili, Çaxırlı, Minbaşılı, Sədi, Ağtəpə, Kavdar, Mirək, Hüseynalılar, Hacılı, Tulus, Dağ Tumas, Qarağac, Sofulu, Çələbilər, Dağ Maşanlı, Qazanzəmi, Söyüdlü, Aşağı Maralyan, Yuxarı Maralyan, Karxulu, Cəfərabad, İsaqlı, Qalacıq, Hovuslu, Sirik, Aşağı Sirik, Şıxlar, Mollahəsənli, Əsgərxanlı, Xələfli, Qərər, Kürdlər, Nüsüs, Tatar, Qumlaq, Məstalıbəyli, Göyərçin Veysəlli, Böyük Mərcanlı, Yuxarı Mərcanlı, Xanağabulaq, Çullu, Dərzili, Daş Veysəlli, Yuxarı Nüsus, Aşıq Məlikli, Niftalılar, Quşçular, Həsənqaydı, Mahmudlu, Cocuq Mərcanlı daxil olmaqla ümumilikdə 92 kənd daxildir. İri yaşayış məntəqələri Cəbrayıl şəhəri, Böyük Mərcanlı, Soltanlı, Horovlu, Balyand kəndləridir. Xudafərin körpüləri — Xudafərin körpüsü 1027-ci ildə Şəddadi hökmdarı Fəzl ibn Məhəmməd tərəfindən Rəvvadilərlə mübarizə aparmaq məqsədilə inşa olunmuşdur. Təbii qayalar üzərində tikilən bu unikal memarlıq abidəsində Azərbaycan memarlıq məktəbinin üslubu aydın görünür. Ağa Məhəmməd şah Qacarın Azərbaycana yürüşü zamanı körpünün bir hissəsi dağıdılsa da, sonradan bərpa edilmiş və bir hissəsi dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu körpüdən bir qədər aralıda Xudafərin adlanan ikinci bir körpü də yerləşir. XIII əsrdə, Elxanilər dövründə inşa edilən bu ikinci körpü 11 aşırımdan ibarət olmuşdur və hazırda onun yalnız 3 aşırımı salamat qalmışdır. Hər iki körpü tarixi Böyük İpək Yolu üzərində yerləşir. Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri Qasım bəy Zakir və Cəlil Məmmədquluzadə vaxtilə 15 aşırımlı Xudafərin körpüsü ətrafında yaşayan Cəbrayıl qəzası əhalisinin güzəranı, adət-ənənələri və mədəniyyəti haqqında maraqlı fikirlər yazmışlar. Vahid Azərbaycanın rəmzi kimi qəbul edilən Xudafərin körpüsü Cəbrayıl rayonunda yerləşir və onun haqqında ilk yazılı məlumatlar VIII-IX əsrlərə aiddir. Cənubi Azərbaycanla Şimali Azərbaycanın orta əsr şəhərlərini birləşdirən karvan yolu üzərində tikilmiş bu körpü mühüm hərbi-strateji əhəmiyyət daşımışdır. Araz çayının ən dar, qayalıqla əhatələnən hissəsində inşa edilmiş ilk körpü VIII əsrin sonu – IX əsrin əvvəllərindən XIX əsrə qədər fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan Abidələrini Müdafiə Təşkilatının sədri Şaiq İsmayılov Xudafərin körpüsünün Azərbaycanı birləşdirən simvolik abidə olduğunu və Xudafərin deyiləndə ilk növbədə Araz çayı üzərində salınan bu körpünün yada düşdüyünü bildirmişdir. Xudafərin Azərbaycan memarlıq sənəti tarixinin mühüm abidələrindən biridir. Araz çayı üzərində salınmış iki Xudafərin körpüsü mövcuddur: Baş Xudafərin körpüsü: Uzunluğu 130 metr, eni 6 metr, hündürlüyü isə 12 metrdir; İkinci körpü (15 aşırımlı): Uzunluğu 200 metr, eni 4,5 metr, hündürlüyü isə 10 metrdir. Dünyanın bir çox alimləri bu memarlıq abidələri haqqında dəyərli fikirlər bildirsələr də, körpülərin dəqiq inşa tarixi barədə tarixdə yekdil rəy yoxdur. Baş Xudafərin körpüsünün daha qədim olduğu ehtimal edilir. Güman olunur ki, bu körpü Əhəmənilər imperiyası dövründə ağacdan tikilmiş, Eldəgizlər dövləti zamanında isə daş və kərpiclə üzlənmişdir. Bəzi mənbələrdə isə ikinci körpünün e.ə. 558–529-cu illərdə ağacdan müvəqqəti qurğu kimi inşa edildiyi, XIII əsrdə, Elxanilər dövləti zamanında isə daş və kərpiclə üzləndiyi qeyd olunur. İran tarixçisi Həmdullah Qəzvini əsərlərində körpülərin adını “Xuda-Afərin” kimi yazır. Bu ifadə fars dilindən tərcümədə “Allah tərəfindən yaradılmış” və “Allaha mərhəba” mənalarını verir. Qəzvini qeyd edir ki, Xudafərin körpüsü Məhəmməd peyğəmbərin yaxın adamı olan Bəkir ibn Abdulla tərəfindən miladi 736-cı ildə inşa etdirilmişdir. Digər mənbələr isə həmin şəxsin körpünü tikdirmədiyini, yalnız təmir etdirdiyini bildirir. Körpülərin Makedoniyalı İsgəndər və ya Roma sərkərdəsi Pompey tərəfindən tikilməsi barədə də fərziyyələr mövcuddur. Lakin körpüləri inşa etdirən şəxsin adı haqqında tarixi mənbələrdə dəqiq yazılı məlumat yoxdur. Araşdırmaçıların əksəriyyətinin fikrincə, hər iki körpünün dayaqları çayın ortasındakı təbii sal daşlar üzərində qurulduğu üçün onlara “Xudafərin” adı verilmişdir. Tarixçilər bəzən körpülərin yerini səhv salaraq onları Culfa yaxınlığında yerləşən abidə kimi göstərir, bəzən isə 1027-ci ildə Şəddadi hökmdarı I Fəzl və ya I Şah Abbas tərəfindən tikildiyini qeyd edirlər. Bu körpülər Hindistandan başlayaraq Yaxın və Orta Şərq, Rusiya və Qərbi Avropa ölkələri arasında Azərbaycanın iqtisadi və mədəni əlaqələrinin inkişafında böyük əhəmiyyət daşımışdır. Tarixən Xudafərin körpüləri Şimali və Cənubi Azərbaycan arasındakı əlaqələri möhkəmləndirən əsas vasitə olmuşdur. Bu körpülər həm də əsrlər boyu xarici işğalçıların Şimali Azərbaycana yürüşlərinə şərait yaratmışdır. Bütün bunlarla yanaşı, körpülər Azərbaycan inşaatçılarının yüksək mühəndislik qabiliyyətinin nümunəsi hesab olunur. Araz çayı üzərində əsrlər boyu bir çox körpü inşa edilsə də, onlardan yalnız ikisi Cəbrayıl rayonu ərazisində dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bir-birindən 750 metr məsafədə yerləşən bu körpülər çay yatağının ən əlverişli keçidlərindən biri olan Xudafərin dərəsində tikilmişdir. Burada genişlənən çay yatağında yerləşən iri qayalıqlar körpü tağları üçün etibarlı təməl rolunu oynamışdır. 15 aşırımlı körpü: Körpülərin böyüyü olan bu tikili bişmiş kərpic və çay daşından inşa edilmişdir və tağları sivri formadadır. Ümumi uzunluğu 200 metrə yaxın, eni 4,5 metr, çay səviyyəsindən ən yüksək nöqtəsi isə 12 metrdir. Ən böyük tağ aşırımı 8,7 metr, ən kiçik tağ aşırımı isə 5,8 metr təşkil edir. Körpünün bütün tağları kərpicdən qurulmuş, əsas gövdəsi isə çay daşından tikilmişdir. Yuxarı qatdakı divar hörgüsünün kərpicdən aparılması Arran memarlıq məktəbi üçün xarakterik xüsusiyyətdir. 11 aşırımlı körpü: Çay axarının yuxarı hissəsində yerləşən bu körpü tamamilə daşdan tikilmiş və yaxşı yonulmuş daş lövhələrlə üzlənmişdir. Tədqiqatçıların fikrincə, körpü XIII əsrin sonlarında antik körpü qalıqları üzərində yenidən inşa edilmişdir. Uzunluğu 130 metr, eni 6 metr, çay səviyyəsindən hündürlüyü isə 12 metrdir. Hazırda yalnız üç orta tağı salamat qaldığı üçün yerli əhali arasında “Sınıq körpü” adı ilə tanınır. Ümumdünya əhəmiyyətli tarixi hadisələrlə bağlılığına, ətraf təbiətlə uyğunluğuna və yüksək memarlıq-mühəndis həllinə görə Xudafərin körpüləri universal dəyərə malik abidələrdir. Transkontinental ticarət yolları, o cümlədən Böyük İpək Yolu üzərində yerləşdiyi üçün Xudafərin körpüləri əsrlər boyu yalnız ölkədaxili və ölkələrarası deyil, həm də qitələrarası əlaqələrin qurulmasında mühüm rol oynamışdır. 1993-cü ildə Cəbrayıl rayonunun erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğalından sonra bu körpülər də işğal altında qalmışdır. Abidələrin sonrakı vəziyyəti barədə tam dəqiq məlumat olmasa da, onların qalıqları dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Əhali — Rusiya imperiyası vergi yığmaq məqsədilə əhalinin siyahısını tərtib edərkən 1823-cü ildə Cəbrayıllı tayfasında 17 tirə, 443 ev və 2200 nəfər əhali qeydə almışdır. 1897-ci ildə Rusiya imperiyasında aparılan əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, indiki Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının ərazisini əhatə edən Cəbrayıl qəzasının əhalisi 66 360 nəfər olmuşdur: Yerli türklər: 49 189 nəfər (74,1%). Gəlmə ermənilər: 15 746 nəfər (23,7%). 2008-ci ilin statistik məlumatlarına əsasən isə Cəbrayıl rayonunun əhalisinin sayı 70 270 nəfər təşkil etmişdir. Tanınmış şəxslər Əşrəf Mehdiyev — Azərbaycan Repressiya Qurbanları Assosiasiyasının və Qeyrət Partiyasının sədri; Aşıq Qurbani — Azərbaycan aşıq məktəbinin yaradıcısı; Mehdi Mehdizadə — akademik, Azərbaycan SSR maarif naziri; Teymur Quliyev — Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri; Əşrəf Hüseynov — akademik, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti; Sabir Əhmədli — Əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycanın Xalq yazıçısı; Tofiq Hacıyev — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, türkoloq, dilçi və ədəbiyyatşünas; Kamil Vəli Nərimanoğlu — filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan-Avrasiya Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri; Ramil Səfərov — azərbaycanlı hərbçi; Əli Həsənov — Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini, Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri; Elman Rüstəmov — Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının İdarə Heyətinin sədri; Qorxmaz Hüseynov — "Azərsu" ASC-nin prezidenti; Aslan Aslanov — AZƏRTAC-ın Baş direktoru; Rauf Vəliyev — "Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədri; Murad Babayev — 1991-1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru; Kazım Məmmədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Cəmil Əhmədov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı; Şikar Aslanov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Vüqar Hüseynov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Akif Əkbərov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Telman Hüseynov — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru, "Şöhrət" ordenli alim; Əlyar Məmmədov — azərbaycanlı hərbçi, dövlət mükafatçısı; Tehran Vəliyev — Azərbaycanın tanınmış tərcüməçilərindən biri. İqtisadiyyat və sosial infrastruktur — 1970-ci ildən başlayaraq Cəbrayıl rayonunda quruculuq işləri genişlənmişdir. Həmin illərdə rayonda irili-xırdalı 90 kənd mövcud idi. Əhalinin güzəranının yaxşılaşmasına səbəb olan əsas amil yeni üzüm bağlarının salınması olmuşdur. Təbii ehtiyatlar və kənd təsərrüfatı — Cəbrayıl rayonunun ərazisi sement istehsalı üçün qiymətli xammal, mərmər, digər tikinti materialları, dəmir filizi və neft yataqları ilə zəngindir. İşğaldan əvvəl rayonda 4039 hektar meşə zolağı, 58 585 hektar əkin sahəsi və 1079 hektar bağ sahəsi mövcud idi. İşğaldan əvvəl rayon iqtisadiyyatının əsasını üzümçülük, heyvandarlıq, taxılçılıq, quşçuluq və baramaçılıq təşkil edirdi. Son illərdə rayonda 60 min tondan çox üzüm istehsal olunurdu. Rayonda meyvəçilik inkişaf etmiş, Heyvandarlığın İnkişafı və Kökəltmə Birliyi yaradılmışdı. Ərazidə yerləşən iki böyük suvarma kanalı — “Teymur Quliyev” və “Maralyan” kanalları kənd təsərrüfatının intensiv inkişafını təmin edirdi. Sənaye və xalçaçılıq — Rayonda ümumilikdə 8 sənaye obyekti fəaliyyət göstərirdi. Bunların sırasına üzümün ilkin emalı zavodu, çörək zavodu, tikiş, xalça və cihazqayırma sexləri, kənd təsərrüfatı texnikası təmiri müəssisəsi və elektrik şəbəkəsi daxil idi. Kənd təsərrüfatı sahəsində 42 kolxoz, 7 sovxoz, Kökəltmə birliyi və Quşçuluq fabriki işləyirdi. Cəbrayıl rayonu həm də qədim xalçaçılıq ənənələri ilə tanınırdı. Burada xüsusi "Qasımuşağı", "Kürd", "Qaraqoyunlu" və "Bəhmənli" adlı xovlu xalçalar toxunurdu. Eyni zamanda zili, çuval, çul, məfrəc, heybə, xurcun, vərni, asmalıq, palaz, kilim və cecim kimi xovsuz xalça məmulatları hazırlanırdı. Təhsil, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələri — İşğaldan əvvəl rayonda elm, maarif və mədəniyyət sahələri yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi: Təhsil: 72 ümumtəhsil məktəbində 1660 nəfərdən çox müəllim çalışırdı. Rayonda həmçinin 3 musiqi məktəbi və Cəbrayıl xalça məktəbi fəaliyyət göstərirdi. Səhiyyə: 510 çarpayılıq 8 xəstəxanada 92 həkim və 432 orta ixtisaslı tibb işçisi xidmət göstərirdi. Bundan əlavə, 11 həkim məntəqəsi və 52 feldşer-mama məntəqəsi fəaliyyət göstərirdi. Mədəniyyət: Rayonda 12 mədəniyyət evi, 40 klub müəssisəsi, 10 mədəni çadır və avtoklub, 4 səyyar kinoqurğu, 78 kitabxana və 1 muzey mövcud idi. Bu müəssisələrdə ümumilikdə 508 mədəniyyət işçisi çalışırdı. Rayon Tarix-diyarşünaslıq muzeyində 20 mindən çox eksponat qorunub saxlanılırdı.
|
|
|
| |
| Baxılıb: 3171 | | |
| Ümumi Şərhlər: 0 | |