|
Azərbaycan Respublikası Laçın rayonu Laçın rayonu 18 may 1992-ci ildə Ermənistan tərəfindən işğal edilmişdir. Rayonun inzibati ərazisinə bir şəhər, bir qəsəbə (Qayğı qəsəbəsi) və 125 kənd daxil olmuşdur. Rayonun ümumi ərazisi 1883 kvadratkilometridir. Laçın rayonu Azərbaycanın cənub-qərbində, dağlıq zonada yerləşir. Rayon şimaldan Kəlbəcər, şərqdən Xocalı, Şuşa və Xocavənd, cənubdan Qubadlı rayonları ilə həmsərhəddir. Rayon qərbdən Ermənistan ilə sərhədə malikdir. Rayon mərkəzi ilə Bakı şəhəri arasındakı avtomobil yolu məsafəsi 450 kilometrdir. Rayon mərkəzi ilə Xankəndi dəmir yolu stansiyası arasındakı məsafə isə 60 kilometrdir. Rayonun əhalisi 65 430 nəfər olmuşdur. İşğal səbəbindən əhali məcburi köçkünə çevrilmişdir. Onlar Azərbaycanın 59 şəhər və rayonunda, həmçinin "Taxta-körpü" qışlaqlarındakı 84 obada məskunlaşmışdır. Şəhərin adının tarixçəsi — Laçın bölgəsi Azərbaycanın tarixi ərazilərindən biridir. Bu ərazi antik dövrdə və erkən orta əsrlərdə Albaniya və Atropatena dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Bölgə ən qədim insan məskənlərindən sayılır. Orta əsrlərdə Azərbaycanda Laçın qalası və Laçın şəhəri mövcud olmuşdur. Tarixçi Kirakos Gəncəli Qarabağda Laçın qalasının olduğunu qeyd etmişdir. O, Laçın qalasının Həsən Cəlalın idarə etdiyi qalalarından biri olduğunu yazmışdır. Orta əsrlərdə mövcud olmuş Laçın şəhərində pul kəsilirdi. Bu şəhər Çobani xanlarının hakimiyyəti dövründə daha da tanınmışdır. XII əsrin sonu və XIII əsrin əvvəllərində Qarabağın dağlıq hissəsində Alban Xaçın knyazlığı yaradılmışdır. Bu knyazlıq indiki Laçın bölgəsinin ərazisini də əhatə edirdi. Bu səbəbdən Dağlıq Qarabağın digər yerlərində olduğu kimi, bu ərazidə də Xaçın adı ilə bağlı toponimlər yaranmışdır. İndiki Laçın ərazisindəki Xaçınyalı kəndi, həmçinin Bozlu kəndi yaxınlığındakı Xaçın yalı və Xaçın daşı yer adları buna misaldır. Sonralar Xaçın knyazlığının ərazisində Qarabağ-Alban məliklikləri formalaşmışdır. Bura Xaçın, Vərəndə, Dizaq, Gülüstan (Talış) və Çiləbörd məliklikləri daxil idi. "Laçın" adlı türk tayfası XIII əsrin əvvəllərində Türkmənistanın cənub ərazilərində yaşamışdır. Monqol yürüşləri zamanı Laçın tayfasının bir hissəsi Azərbaycana gəlmişdir. Onlar Qarabağın yuxarı zonasında, Xaçın məlikliyində, Xəlfəli ərazisində, həmçinin Qarqarçay və Həkəriçay hövzələrinin yaxınlığında məskunlaşmışdılar. "Laçın" türk tayfasının digər bir hissəsi isə Hindistan ərazisinə köçmüşdür. Laçının tarixi abidələri və təbii sərvətləri - Laçın rayonunun Mirik kəndi ərazisində "Qaranlıq kaha" və "Bayqara" mağaraları, Hoçaz kəndində isə mağara məbədi yerləşir. Bu abidələr eramızdan əvvəl I–II minilliklərə aid edilən qədim məskənlərdir. Rayon ərazisində qədim qaya təsvirləri, daş üzərində süjet xarakterli oymalar, qəbirüstü abidələr, kurqanlar, at və qoç fiqurları mövcuddur. Həmçinin gildən hazırlanmış müxtəlif bəzək və məişət əşyaları tapılmışdır. Ərazidəki əsas tarixi abidələr bunlardır: IX əsrə aid Ağoğlan qəsri; XI əsrə aid Dəmrovlu Pir məbədi; XII əsrə aid Məlik Əjdər türbəsi; XV əsrə aid Uşaq qalası; XVII əsrə aid Kar kümbəz; X–XIX əsrlərə aid birtağlı və ikitağlı körpülər; Çoxsaylı su dəyirmanları. Bu abidələrin memarlıq üslubu qədim dövrlərdən ərazidə türk tayfalarının məskunlaşdığını sübut edir. Ümumilikdə, Laçın rayonunda 54 ölkə əhəmiyyətli və 200-dən çox yerli əhəmiyyətli qədim tarixi abidə mövcud olmuşdur. Rayon zəngin təbii sərvətlərə malikdir. Ərazidə nadir qırmızı dəmirağac meşələri, mineral su mənbələri, kobalt, uran, civə, qızıl, dəmir və müxtəlif rəngli mərmər yataqları yerləşir. Həmçinin bölgədə çox sayda dərman bitkisi yetişir. 1828-ci ildə Rusiya və İran arasında bağlanan Türkmənçay müqaviləsinə əsasən, bu bölgə Şimali Azərbaycanın tərkibində Rusiya İmperiyasına birləşdirilmişdir. Bundan sonra Cənubi Qafqaza Osmanlı dövlətindən və İrandan ermənilərin kütləvi şəkildə köçürülməsinə başlanılmışdır. Lakin ermənilərin Laçın bölgəsində məskunlaşdırılması mümkün olmamışdır. Bölgənin xanlıqlar dövründən sonrakı tarixi və ərazi iddiaları — Azərbaycanda xanlıqlar ləğv edildikdən sonra, Laçın bölgəsi 1829-cu ildə yeni yaradılmış Qarabağ əyalətinin tərkibinə daxil edilmişdir. 1868-ci ildən isə bu ərazi yeni təşkil olunmuş Zəngəzur qəzasına birləşdirilmişdir. Zəngəzur qəzası Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasına daxil idi. Bölgə 1918–1922-ci illərdə isə Qarabağ quberniyasının tərkibində olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra erməni silahlı qrupları Qarabağ və Zəngəzur ərazilərini ələ keçirmək məqsədilə kütləvi hücumlar təşkil etmişdir. Erməni komandanı Andronik öz silahlı dəstələri ilə Gorus, Laçın və Şuşa istiqamətindən Qarabağa daxil olmağı, yerli erməni əhalini Azərbaycan hökumətinə qarşı qaldırmağı və bölgədə sabitliyi pozmağı planlaşdırırdı. Bu məqsədlə Andronik bir neçə minlik ordu ilə Zabux kəndini keçərək Laçın istiqamətində irəliləmişdir. Bu plan barədə əvvəlcədən məlumat alan yerli nüfuz sahibi Sultan bəy Sultanov (Qarabağın general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanovun qardaşı) öz silahlı dəstəsi ilə Laçın-Zabux yolundakı dərədə pusqu qurmuş və Andronikin qoşununu mühasirəyə almışdır. Bölgədə bir gün davam edən döyüşlər nəticəsində Andronikin komandanlıq etdiyi qüvvələr məğlubiyyətə uğramış, özü isə az sayda hərbçi ilə geri çəkilmişdir. Bu hadisədən sonra həmin ərazi xalq arasında "Qanlı dərə" adlandırılmışdır. Bu məğlubiyyətdən sonra da erməni silahlı qrupları bölgədə hücumları davam etdirmişdir. Andronik Zəngəzur və Qarabağ torpaqlarını nəzarətə götürmək üçün kənar maliyyə dəstəyi ilə yeni silahlı qruplar formalaşdırmağa davam etmişdir. Cümhuriyyət dövrü və Sovet hakimiyyəti illərində inzibati bölgü — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti ölkənin ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün Zəngəzur bölgəsinə qoşun hissələri göndərmişdir. Dığ istiqamətində aparılan döyüşlərdə Sultan bəy Sultanovun rəhbərliyi altında Laçın silahlı dəstələri də iştirak etmişdir. Döyüşlər Azərbaycan qoşunlarının uğuru ilə başlasa da, Dığ ərazisini nəzarətdə saxlamaq mümkün olmamışdır. Tezliklə bölgə XI Qızıl Ordu hissələri tərəfindən işğal edilmişdir. 1905–1907 və 1914–1920-ci illərdə Laçının da daxil olduğu Zəngəzur bölgəsində erməni silahlı dəstələrinin törətdiyi kütləvi hücumlar nəticəsində təxminən yarım milyon müsəlman əhali həlak olmuşdur. 1920-ci il noyabrın 30-da keçirilən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə aid Siyasi və Təşkilat bürolarının birgə iclasında qəbul edilən qərara əsasən, Zəngəzur bölgəsi iki hissəyə bölünmüşdür. Nəticədə Zəngəzur qəzasının 6742 kvadratverstlik ərazisindən Laçın da daxil olmaqla 3105 kvadratverstlik hissəsi Azərbaycan SSR tərkibində qalmış, 3637 kvadratverstlik hissəsi isə Ermənistana verilmişdir. Azərbaycan SSR tərkibində qalan ərazi Şuşa qəzasına daxil edilmişdir. 1923-cü il iyulun 7-də Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradıldıqdan sonra Şuşa qəzası iki hissəyə bölünmüşdür. Şuşa şəhəri də daxil olmaqla Şuşa rayonu muxtar vilayətin tərkibinə verilmişdir. Şuşa qəzasının muxtar vilayətə daxil edilməyən hissəsində yeni inzibati mərkəzin yaradılması zərurəti yaranmışdır. Beləliklə, indiki Laçın, Qubadlı və Kəlbəcər rayonlarının ərazisini əhatə edən Kürdüstan qəzası təşkil edilmişdir. İnzibati mərkəz müvəqqəti olaraq Şuşa şəhərində yerləşsə də, elə həmin il – 1923-cü ildə Laçın və Abdallar kəndləri arasında kiçik bir şəhər salınmış və qəza mərkəzi bura köçürülmüşdür. Relyef şəraiti və yaxınlıqdakı kəndin adı nəzərə alınaraq, yazıçı və ictimai xadim Tağı Şahbazinin təşəbbüsü ilə bu şəhərə Laçın adı verilmişdir. "Laçın" adının mənşəyi və coğrafi yayılması — Laçın şəhərinin ərazisi əvvəllər Abdallar adlanmışdır. Bu yaşayış məntəqəsi 1923-cü ildən şəhər statusu almış, 1926-cı ildən isə rəsmən Laçın adlandırılmışdır. 1930-cu ildə Laçın inzibati rayonu təşkil edilərkən, Laçın şəhəri bu rayonun mərkəzi olmuşdur. Şəhərin yerini görkəmli Azərbaycan yazıçısı Tağı Şahbazi Simurğ seçmiş və bu adı ona özü vermişdir. O, şəhəri yaxınlıqdakı dağın adına uyğun olaraq adlandırmışdır. "Laçın" sözü "məğrurluq" mənasını ifadə edir. "Laçın" toponimi bir yaşayış məntəqəsi adı (oykonim) kimi 1924-cü ildən xəritələrdə qeyd olunmağa başlanmışdır. Ona qədər isə bu ad "Yuxarı Laçın" kəndinin adında mövcud idi. Tarixi xəritələrin araşdırılması göstərir ki, Qarabağ yaylasında Laçın adlı bir dağ zirvəsi də mövcuddur. Bu zirvə Yuxarı Qarabağ bölgəsində Böyük Kirs, Kiçik Kirs və Sarıbaba zirvələri ilə üçbucaq yaradır. Həmin zirvə Qarabağ sıra dağlarının mərkəzi və cənub-qərb hissəsində yerləşir. "Laçın" adı coğrafi, tarixi və ədəbi mənbələrdə həm dağ adı (oronim), həm də yaşayış məntəqəsi adı (oykonim) kimi qeyd olunur. Bu ad digər bölgələrdəki yaşayış məntəqələrinin adlarında da əks olunmuşdur. Şuşadakı Laçınlar kəndi, Kəlbəcər rayonundakı Laçın kəndi və Laçınqaya qalası buna misaldır. "Laçın" adına qədim ədəbi və tarixi mənbələrdə də rast gəlinir. Məsələn, məşhur hind şairi Əmir Xosrov Dəhləvinin atasının soyadında bu söz mövcuddur. Onun atasının tam adı Əmir Mahmud Şəms Laçın olmuşdur. Tarixi mənbələrə görə, onun əcdadları Hindistana Orta Asiyadan köçmüşdür. Həmin dövrdə "Laçın" türk tayfası Türkmənistanın cənubunda, Kopetdağ ərazisində məskunlaşmışdı. Beləliklə, şair Əmir Xosrov Dəhləvinin adında onun mənsub olduğu tayfanın adı qorunub saxlanmışdır. Laçın rayonunun yaradılması, ərazi itkiləri və 1992-ci il işğalı — Bu ərazi çar Rusiyası dövründən başlayaraq 1930-cu ildə müstəqil inzibati rayon kimi təşkil olunana qədər Qarabağ xanlığı və Zəngəzur qəzasının tərkibində olmuşdur. Qəza inzibati cəhətdən Kəlbəcər, Qoturlu, Kürdhacı, Qarıqışlaq, Həkəri (Muradxanlı) və Püsyan (Qubadlı) nahiyələrindən ibarət idi. 1930-cu ildə Azərbaycan SSR-də qəza inzibati ərazi vahidləri ləğv edilmiş və onların ərazisində yeni rayonlar formalaşdırılmışdır. Beləliklə, keçmiş Kürdüstan qəzasının ərazisində üç rayon – Laçın, Qubadlı və Kəlbəcər rayonları yaradılmışdır. Ermənistan tərəfi Qarabağ bölgəsini özünə birləşdirmək məqsədilə strateji coğrafi mövqedə yerləşən Laçın rayonunu hədəf seçmişdir. Sovet hakimiyyəti dövründə ermənilər dəfələrlə Laçın rayonunun bir inzibati mərkəz kimi ləğv edilməsinə çalışsalar da, bu cəhdlər nəticə verməmişdir. Lakin 1970–1980-ci illərdə Laçının Güləbird, Cicimli, Malıbəy, Qarıqışlaq, Sadınlar və digər kəndlərinin yüzlərlə hektar pay torpaqları, həmçinin Qaragöl yaylağı Ermənistan tərəfindən mənimsənilmişdir. Laçın rayonu Şuşa şəhəri kimi mühüm hərbi-strateji əhəmiyyətə malik idi. Şuşanın işğal edildiyi gün Laçın rayonu da güclü top və raket atəşinə məruz qalmışdır. 18 may 1992-ci ildə Laçın rayonu erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal edilmişdir. İşğal nəticəsində Laçın rayonunun infrastrukturu tamamilə dağıdılmış və yandırılmışdır. Bölgənin təbii sərvətləri talan edilərək Ermənistana daşınmış, minlərlə baş mal-qara ərazidən çıxarılmışdır. Rayonun mədəniyyət ocaqları, tarixi və memarlıq abidələri vandalizmə məruz qalaraq məhv edilmişdir. Laçının yerli əhalisi isə doğma torpaqlarından didərgin düşərək Azərbaycanın digər şəhər və rayonlarında məskunlaşmışdır. İşğalın vurduğu ziyan və siyasi şərait — Laçın rayonu 18 may 1992-ci ildə erməni silahlı dəstələrinin işğalına məruz qalmışdır. İşğala qədər rayonda bir şəhər, bir qəsəbə və 125 kənd mövcud olmuşdur. Həmin dövrdə rayonda 48 sənaye, 63 kənd təsərrüfatı, 217 mədəniyyət, 101 təhsil, 142 səhiyyə müəssisəsi, 462 ticarət, 96 məişət, 30 rabitə, 2 avtonəqliyyat və müxtəlif təyinatlı istehsal müəssisələri fəaliyyət göstərmişdir. İşğal nəticəsində 13 745 yaşayış evi qarət edilərək yandırılmışdır. Rayon ərazisindəki 54 dünya və 200-dən çox yerli əhəmiyyətli qədim tarixi abidə erməni vandalizminə məruz qalmışdır. İctimai və şəxsi təsərrüfatlarda olan 25 mindən çox iri buynuzlu və 200 mindən çox xırda buynuzlu heyvan qarət edilmişdir. Ümumilikdə, işğal nəticəsində Laçın rayonuna 7,1 milyard ABŞ dollarından çox maddi ziyan dəymişdir. Rayonun 58 736 nəfər sakini öz doğma torpağından didərgin düşərək, məcburi köçkün kimi Azərbaycanın 58 şəhər və rayonunda məskunlaşmışdır. Rayonun rəsmi mətbuat orqanı olan "Laçın" qəzeti 1931-ci ildən nəşr olunur. Bu mətbuat orqanı hazırda məcburi köçkünlük şəraitində fəaliyyətini davam etdirir. Laçın uğrunda döyüşlərin getdiyi və Şuşanın işğal olunduğu ərəfədə Azərbaycanda siyasi böhran yaşanırdı. Şuşanın itirilməsindən sonra Azərbaycan parlamenti (Ali Sovet) prezident vəzifəsini icra edən Yaqub Məmmədovu günahlandıraraq onu vəzifədən uzaqlaşdırmışdır. Eks-prezident Ayaz Mütəllibovun Xocalı faciəsində birbaşa məsuliyyətinin olmadığını bəyan edən Ali Sovet əvvəlki qərarını ləğv etmiş və 15 may 1992-ci ildə onu yenidən prezident vəzifəsinə qaytarmışdır. Bu addım ölkədə 1992-ci ilin iyun ayına planlaşdırılan demokratik parlament seçkilərinin ləğv edilməsi cəhdi kimi qiymətləndirilirdi. Həmin dövrdə parlament keçmiş kommunist rejiminin nümayəndələrindən ibarət idi. Lakin Xocalı və Şuşanın işğalı ölkədə azad və demokratik seçkilərin keçirilməsi tələbini daha da gücləndirmişdir. 18 may hücumu və qondarma respublika təxribatı — 18 may 1992-ci ildə erməni silahlı dəstələri Ermənistan ilə Dağlıq Qarabağı ayıran strateji dəhliz olan Laçın rayonunun işğalı üçün hücuma keçmişdir. Şəhər zəif mühafizə olunduğu üçün növbəti gün ərzində erməni dəstələri şəhər üzərində nəzarəti təmin etmişdir. Onlar Ermənistan ilə bölgə arasında birbaşa quru yolu açmaq məqsədilə qalan azərbaycanlı əhalini öz yurdlarından məcburi şəkildə çıxarmışdır. Laçın şəhərinin işğal edilməsi Ermənistandan Dağlıq Qarabağ bölgəsinə quru marşrutu vasitəsilə hərbi təchizat karvanlarının birbaşa hərəkətinə şərait yaratmışdır. Rayon ərazisi işğal edildikdən iki gün sonra, Ermənistan tərəfi bu addıma beynəlxalq səviyyədə bəraət qazandırmaq məqsədilə rayonda qondarma "Kürd Respublikası" yaratmaq təşəbbüsünü ortaya atmışdır. İrəvan rəhbərliyinin təşkilatçılığı ilə bu ideyanı dəstəkləyən təxminən 50 nəfərlik bir qrup kürd əhali avtobuslarla xüsusi olaraq Laçın şəhərinə gətirilmişdir. Bu təşəbbüsə əsas kimi 1923-cü ildə yaradılmış "Kürdüstan qəzası" (Qırmızı Kürdüstan) göstərilirdi. Halbuki həmin dövrdə aparılan rəsmi siyahıyaalma nəticəsində yerli əhalinin 94 faizinin Azərbaycan türkü (azərbaycanlı), rəmzi bir hissəsinin isə kürd olması müəyyən edilmişdi. Kifayət qədər əhali bazası olmadığı üçün həmin muxtariyyət hələ 1929-cu ildə ləğv edilmişdi. Qondarma respublikanın baş naziri vəzifəsinə Vəkil Mustafayev təyin edilsə də, təşkilatçıların kürd əhalini Laçına çağırmaq cəhdləri heç bir nəticə verməmişdir. Bunun əsas səbəbi Laçın işğal olunarkən bölgədəki kürd əhalinin də azərbaycanlılarla bərabər ərazini tamamilə tərk etməsi idi. Bölgədə sosial bazanın olmaması qondarma qurumun mövcudluğunu qeyri-mümkün etmişdir. Üstəlik, ərazidəki kürd mənşəli əhalinin sayı azərbaycanlılardan dəfələrlə az idi. Bu səbəbdən qondarma respublika elan edilsə də, faktiki olaraq heç bir fəaliyyət göstərə bilməmişdir. İşğalın siyasi nəticələri və müharibənin statistikası — Laçın rayonunun işğalı Ayaz Mütəllibov hakimiyyətinin devrilməsi ilə nəticələnmişdir. Qadağalara baxmayaraq, ölkədə kütləvi etiraz aksiyaları keçirilmiş və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin fəalları hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmuşdular. Bakıda parlament binası, hava limanı və prezident aparatı nəzarətə götürülmüşdür. 16 iyun 1992-ci ildə keçirilən seçkilərdə Əbülfəz Elçibəy Azərbaycan Prezidenti seçilmiş və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin bir çox nümayəndəsi parlamentdə təmsil olunmuşdur. Siyasi müxalifət Ayaz Mütəllibovu Qarabağ müharibəsində zəif liderlik nümayiş etdirməkdə ittiham edirdi. Yeni rəhbərlik Rusiyadan hərbi yardım almağın əleyhinə çıxaraq, Türkiyə ilə yaxın əlaqələrin qurulmasına üstünlük verirdi. Həmin dövrdə hərbi əməliyyatlar Naxçıvan istiqamətinə də keçmiş və 1992-ci ilin may ayında Naxçıvan ərazisi erməni silahlı dəstələri tərəfindən atəşə tutulmuşdur. Birinci Qarabağ müharibəsində Laçın rayonunun 267 nəfər sakini şəhid olmuş, 66 nəfəri girov götürülmüş, 225 nəfəri isə əlil olmuşdur. Müharibə dövründə rayonda yaşayan 24374 uşaqdan 18 nəfəri şəhid olmuş, yüzlərlə uşaq valideynlərini itirmişdir. Döyüşlərdə göstərdikləri şücaətə görə 6 nəfər laçınlı Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. 1992-ci ilin may ayında baş vermiş işğaldan sonra Laçın rayonunun yerli əhalisi Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində uzun illər məcburi köçkün şəraitində yaşamışdır. Laçının işğaldan azad edilməsi və Böyük Qayıdış — Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən strateji siyasət nəticəsində Azərbaycan torpaqları, o cümlədən Laçın rayonu işğaldan azad edilmişdir. Bununla da uzun illər davam edən yurd həsrətinə son qoyulmuşdur. Hazırda dövlət proqramı çərçivəsində laçınlıların və digər məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına təhlükəsiz və mərhələli şəkildə qayıdışı uğurla təmin edilir. Əhalinin siyahıyaalınması və demoqrafik struktur — Rəsmi məlumatlara görə, işğal olunmuş Laçın rayonunun yerli əhalisi 1 yanvar 2014-cü il tarixinə 73300 nəfər təşkil etmişdir. Həmin dövrdə bu əhali respublikanın 57 şəhər və rayonunda müvəqqəti məskunlaşmışdı. Ermənistan işğal altında saxladığı Azərbaycan ərazilərində demoqrafik strukturu süni şəkildə dəyişdirmək siyasəti həyata keçirmişdir. Bu məqsədlə, əvvəllər erməni əhalinin yaşamadığı Laçın rayonuna ermənilərin qanunsuz məskunlaşdırılması prosesi aparılmışdır. ATƏT-in Faktaraşdırıcı Missiyasının hesabatında Laçın rayonu ərazisində 8000 ilə 11000 arasında erməninin qanunsuz yerləşdirildiyi müəyyən edilmişdir. Azərbaycan tərəfinin rəsmi məlumatlarına görə isə bu rəqəm 13000 nəfərdən artıq olmuşdur. Əhalinin milli tərkibi — 2009-cu ildə keçirilmiş əhalinin siyahıyaalınması məlumatlarına əsasən, Laçın rayonu əhalisinin milli tərkibi aşağıdakı kimi olmuşdur: Azərbaycanlılar: 66671 nəfər; Kürdlər: 1914 nəfər; Türklər: 464 nəfər; Ruslar: 28 nəfər; Digər millətlər: 10 nəfər. Memarlıq abidələri və onların vəziyyəti — Laçın rayonunun ərazisində 300-ə yaxın tarixi, mədəniyyət və memarlıq abidəsi mövcud olmuşdur. Bura onlarla kurqan, qala tipli arxeoloji obyekt, çoxlu sayda qəbirüstü abidə, stellalar, at və qoç fiqurları, həmçinin süjetli daşlar daxildir. Ərazi həmçinin zəngin təbii sərvətlərə və qiymətli mineral su mənbələrinə malikdir. Bu ərazidəki abidələrin əksəriyyəti Qafqaz Albaniyası dövrünün irsidir. Tədqiqatçıların məlumatlarına görə, bölgədəki Qafqaz Albaniyası dövrünə aid abidələrin bir çoxu xristianlıqdan əvvəlki dövrə aid edilir. Bölgənin mürəkkəb relyefi və sərt iqlim şəraiti çay keçidlərində və yolların çətin hissələrində körpülərin inşasını zəruri etmişdir. Bu tarixi mühəndislik nümunələri əsasən birtağlı və ya ikitağlı körpülərdən ibarətdir. Laçın rayonunun erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğalı zamanı rayonda mövcud olan əksər tarixi, mədəni və dini abidə dağıdılmış və vandalizmə məruz qalmışdır. Aşağıda adları çəkilən memarlıq nümunələri rayon ərazisində qeydə alınmış ümumi abidələrin təxminən 70 faizini təşkil edir. Ağoğlan məbədi — Laçın–Minkənd avtomobil yolunun 30-cu kilometrliyində, Həkəri çayının sağ sahilində, Kosalar kəndinin yaxınlığında yerləşir. Abidə 2 hektarlıq ərazini əhatə edir. Ağoğlan məbədi V–VI əsrlərə aid qədim Qafqaz Albaniyası monastırıdır. Abidə müxtəlif dövrlərdə dağıntılara məruz qaldığı üçün IX əsrdə yenidən inşa edilmiş və forma etibarilə monastır üslubuna uyğunlaşdırılmışdır. Bu yenidənqurma zamanı abidənin ilkin bünövrəsi qorunub saxlanılmış, köhnə divarların üzərində yeni divarlar ucaldılmışdır. Bərpadan sonra Ağoğlan məbədi Azərbaycan tarixinin alban dövrü memarlığının mühüm abidələrindən birinə çevrilmişdir. Məbədin uzunluğu 25 metr, eni isə 12,5 metrdir. Daxili məkanda yerləşən kvadrat formalı səkkiz dayaq sütununun (pilonların) iki sırası binanın daxili sahəsini üç hissəyə bölür. Abidə 18 may 1992-ci il tarixdən etibarən erməni silahlı dəstələrinin işğalı altında qalmışdır. Laçın rayonunu işğal etdikdən sonra ermənilər qanunsuz olaraq Ağoğlan monastırının memarlıq quruluşunda və interyerində dəyişikliklər etmişdirlər. Abidənin divarları üzərində olan bir neçə daş yazısı, eləcə də alban dövrünə məxsus çox sayda ornament və simvol tamamilə silinmiş və ya formaları dəyişdirilərək tanınmaz hala salınmışdır. 2006-cı ildə ermənilər təmir bəhanəsi ilə abidənin divarlarının müxtəlif yerlərinə erməni Qriqorian kilsəsinə məxsusluq iddia edən 26 yazı lövhəsi yerləşdirmişdirlər. Kompleksin həyətinə, sağ tərəfdəki giriş qapısının yaxınlığına iki məzar daşı, kompleksin ümumi giriş qapısının önünə isə İrəvandan gətirilmiş qırmızı bazalt daşdan yonulmuş iki ədəd xaç daşı yerləşdirilmişdir. İşğal dövründə ermənilər bu alban məbədini qanunsuz olaraq "Cicernavank" adlandırmışdır. Cicimli kəndinin türbələri — Laçın rayonunun Cicimli kəndi yaxınlığındakı geniş məzarlıq ərazisində iki türbə yerləşir. Onlardan tarixi baxımdan daha qədim olanı Məlik Əjdər türbəsidir. Bu türbənin daxili hissəsi dairəvi, xarici tərəfi isə səkkizbucaqlı formadadır. Türbənin düzbucaqlı girişi korpusun şimal tərəfində yerləşir. Qapı hissəsinin üstü sivri tağ forması verilmiş bütöv bir arxitrav daşı ilə örtülmüşdür. Onun haşiyəsinin içərisində yonulmuş atlı fiqurunun izləri mövcuddur. Abidənin bir sıra memarlıq detalları Qubadlı rayonunun Dəmirçilər kəndindəki türbələrin elementləri ilə eynilik təşkil edir. Türbənin üzərində inşaat kitabəsi və ya naxışlı səthlər yoxdur. Tədqiqatçılar Məlik Əjdər türbəsinin XII–XIII əsrlərdə, xüsusilə XIII əsrin sonlarında, Elxanilər dövründə inşa edildiyini ehtimal edirlər. El arasında "Kar günbəz" adlanan ikinci Cicimli türbəsi daxildən xaçvari, xaricdən isə kvadrat formadadır. Bu abidənin XVII əsrdə inşa edildiyi ehtimal olunur. Hər iki abidə 1992-ci ilin may ayından etibarən erməni silahlı dəstələrinin işğalı altında qalmışdı. Həmzə Soltan sarayı — Həmzə Soltan sarayı Laçın rayonunun Hüsülü kəndində yerləşir. Sarayın tikilmə tarixi 1761-ci il olaraq ehtimal edilir. Sarayın ümumi quruluşundan məlum olur ki, qəsrin vaxtilə hündür qülləsi olmuşdur. Qəsrin cənub küncündə giriş qapısı yerləşirdi. Tağlı tavanları qalın yan divarlara bərkidilən bu saray ikimərtəbəlidir. Saray geniş zala, çox sayda köməkçi otağa və divanxanaya malikdir. Binanın qapı və pəncərələri incə işləmələrlə qoz ağacından hazırlanmışdır. Binanın inşasında Şərq memarlıq ənənələrindən geniş istifadə olunmuşdur. Tarixi ehtimallara görə, bu bölgədə sultanlıq idarəetmə sistemi 1700-cü ildə yaranmış və Zəngəzur vilayətinin böyük bir hissəsini idarə etmişdir. Saray binası yerli daşlardan və gəc-əhəng qatışığından inşa edilmişdir. İşğaldan sonra ermənilər bu kəndin adını qanunsuz olaraq "Melikatun" adlandırmışdılar. İşğal dövründə erməni tərəfi "Həmzə Soltan" sarayını təmir edərək ondan turistlər üçün qonaq evi (otel) kimi istifadə etmişdir. Cicimli kəndinin türbələri — Laçın rayonunun Cicimli kəndi yaxınlığındakı geniş məzarlıq ərazisində iki türbə yerləşir. Onlardan tarixi baxımdan daha qədim olanı Məlik Əjdər türbəsidir. Bu türbənin daxili hissəsi dairəvi, xarici tərəfi isə səkkizbucaqlı formadadır. Türbənin düzbucaqlı girişi korpusun şimal tərəfində yerləşir. Qapı hissəsinin üstü sivri tağ forması verilmiş bütöv bir arxitrav daşı ilə örtülmüşdür. Onun haşiyəsinin içərisində yonulmuş atlı fiqurunun izləri mövcuddur. Abidənin bir sıra memarlıq detalları Qubadlı rayonunun Dəmirçilər kəndindəki türbələrin elementləri ilə eynilik təşkil edir. Türbənin üzərində inşaat kitabəsi və ya naxışlı səthlər yoxdur. Tədqiqatçılar Məlik Əjdər türbəsinin XII–XIII əsrlərdə, xüsusilə XIII əsrin sonlarında, Elxanilər dövründə inşa edildiyini ehtimal edirlər. El arasında "Kar günbəz" adlanan ikinci Cicimli türbəsi daxildən xaçvari, xaricdən isə kvadrat formadadır. Bu abidənin XVII əsrdə inşa edildiyi ehtimal olunur. Hər iki abidə 1992-ci ilin may ayından etibarən erməni silahlı dəstələrinin işğalı altında qalmışdı. Həmzə Soltan sarayı — Laçın rayonunun Hüsülü kəndində yerləşir. Sarayın tikilmə tarixi 1761-ci il olaraq ehtimal edilir. Sarayın ümumi quruluşundan məlum olur ki, qəsrin vaxtilə hündür qülləsi olmuşdur. Qəsrin cənub küncündə giriş qapısı yerləşirdi. Tağlı tavanları qalın yan divarlara bərkidilən bu saray ikimərtəbəlidir. Saray geniş zala, çox sayda köməkçi otağa və divanxanaya malikdir. Binanın qapı və pəncərələri incə işləmələrlə qoz ağacından hazırlanmışdır. Binanın inşasında Şərq memarlıq ənənələrindən geniş istifadə olunmuşdur. Tarixi ehtimallara görə, bu bölgədə sultanlıq idarəetmə sistemi 1700-cü ildə yaranmış və Zəngəzur vilayətinin böyük bir hissəsini idarə etmişdir. Saray binası yerli daşlardan və gəc-əhəng qatışığından inşa edilmişdir. İşğaldan sonra ermənilər bu kəndin adını qanunsuz olaraq "Melikatun" adlandırmışdılar. İşğal dövründə erməni tərəfi "Həmzə Soltan" sarayını təmir edərək ondan turistlər üçün qonaq evi (otel) kimi istifadə etmişdir. Laçın Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi — Laçın Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi 1974-cü ildən 1992-ci ilin may ayına qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bu muzey yüksək bədii və tarixi əhəmiyyətə malik eksponatları ilə seçilən mühüm mədəniyyət ocaqlarından biri idi. Muzeyin yerləşdiyi bina tarix və mədəniyyət abidəsi hesab olunurdu. Muzeyin ümumi sahəsi 1200 kvadratmetrdən çox idi. Muzey kompleksi 24 otaqdan, bir nümayiş salonundan və 72 kvadratmetrlik fond sahəsindən ibarət idi. Muzeyin həyətində müxtəlif əsrlərə aid plastik sənət nümunələri, süjetli oymalar, at və qoç heykəlləri, həmçinin bir çox məişət əşyası açıq havada nümayiş etdirilirdi. 1983-cü ildən 1992-ci ilə qədər muzeydə genişmiqyaslı ekspozisiyalar təşkil olunmuşdur. Muzeyin əsas fondunda 5 mindən artıq eksponat toplanmışdı. Yardımçı fondla birlikdə muzeydə ümumilikdə 10 minə yaxın əşya mövcud olmuşdur. 1989-cu ildə Laçın Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi muzeylərin baxış müsabiqəsində qalib seçilmişdi. 1992-ci ilin may ayında Laçın rayonu işğal olunarkən muzeyin eksponatlarını təxliyə etmək mümkün olmamışdır. Muzey kompleksi erməni silahlı dəstələri tərəfindən tamamilə dağıdılmışdır. Sarı Aşığın xatirə muzeyi — 1988-ci ildə Laçın rayonunun Güləbird kəndində XVII əsrdə yaşamış bayatı ustadı Sarı Aşığın xatirə muzeyi istifadəyə verilmişdi. Xatirə muzeyinə Sarı Aşıqla bağlı 150 əşya bağışlanılmış və ərazidə onun abidəsi ucaldılmışdı. 1992-ci ildə Laçın rayonunun işğal edilməsi nəticəsində muzeyin binası, həmçinin 200-ə yaxın eksponatı erməni silahlı dəstələri tərəfindən talan edilmiş və məhv olunmuşdur.
|
|
|
| |
| Baxılıb: 1430 | | |
| Ümumi Şərhlər: 0 | |